Ναός του Ταξιάρχη Μιχαήλ στο Κάστρο του Ανάβατου

Ο Ανάβατος, χωριό της κεντρικής Χίου απέχει 20,5 χλμ. από την πρωτεύουσα του νησιού. Στους πρόποδες του λόφου αναπτύσσεται το νεότερο χωριό. Το παλαιό ομώνυμο χωριό, το λεγόμενο «Κάστρο» βρίσκεται στην κορυφή του λόφου και σήμερα είναι ερειπωμένο. Ο νεότερος οικισμός συγκροτήθηκε μετά τη σφαγή της Χίου, το 1822. Ο παλαιότερος οικισμός εγκαταλείφθηκε ολοκληρωτικά μετά τον σεισμό του 1881.
Ο ιερός ναός του Ταξιάρχη Μιχαήλ στο Νέο Χωριό αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα ναοδομίας του τέλους του 19ου αιώνα. Αρχιτεκτονικά ακολουθεί τον τύπο της δίκλιτης βασιλικής. Η σημερινή του μορφή είναι αποτέλεσμα επάλληλων οικοδομικών φάσεων σε διαδοχικές περιόδους. Ο ναός του Ταξιάρχη Μιχαήλ τιμάται στις 8 Νοεμβρίου. Ο παλαιός ομώνυμος ναός δεσπόζει στην κορυφή της  «καστροπολιτείας» του μεσαιωνικού Ανάβατου. Χτισμένος επάνω σε απόκρημνο βράχο, χάρη στην αρχιτεκτονική του μορφολογία που παραπέμπει σε μεσαιωνικές κατοικήσεις, ο Ανάβατος έχει χαρακτηριστεί ως ο «Μυστράς» του Αιγαίου. Αν μετά την στάση στο νεότερο οικισμό του Ανάβατου, επιλέξει ο περιηγητής να επισκεφθεί τον μεσαιωνικό οικισμό, θα βιώσει μία μοναδική εμπειρία και ένα αξέχαστο ταξίδι στον χρόνο.

9α. Ναός του Ταξιάρχη Μιχαήλ στο Κάστρο του Ανάβατου  
Το οικιστικό σύνολο του παλαιού χωριού του Ανάβατου αναπτύσσεται στην παρειά ενός βράχου, ύψους 450 μέτρων περιβαλλόμενου από δύο φαράγγια. Αποτελεί μία δυναμική οικιστική ενότητα τετρακοσίων κτισμάτων που ενσωματώνονται εντυπωσιακά στο ανάγλυφο του βράχου.
 Η εγκατάσταση στη βραχώδη κορυφή συντελέστηκε για αμυντικούς λόγους, ώστε να είναι προστατευμένοι οι κάτοικοι από τις εχθρικές επιθέσεις.
Στον γραφικό ερειπωμένο οικισμό του Κάστρου, που εντυπωσιάζει κάθε επισκέπτη, δεσπόζει ο ναός του Ταξιάρχη Μιχαήλ. Το Κάστρο στον Ανάβατο χωριζόταν σε τέσσερις γειτονιές: του Ταξιάρχη, της Παναγίας, του Κακούιν και της Στενής Πόρτας. Στην γειτονιά του Ταξιάρχη, κοντά στο ναό σώζεται ένα από τα δύο καμαροσκεπή διαβατικά. Πρόκειται για ένα είδος σκεπαστού δρόμου, μιας στοάς. Ο ναός του Ταξιάρχη Μιχαήλ είναι ένα σημαντικό μεταβυζαντινό μνημείο. Από το σύνολο των 112 οικοδομημάτων στον ερειπωμένο γραφικό οικισμό του Ανάβατου καλύτερα διατηρούνται το τριώροφο κτήριο και ο ναός του Ταξιάρχη.


9β. Ανάβατος (γενικές πληροφορίες)
Ο μεσαιωνικός Ανάβατος αποτελεί μία οχυρή εγκατάσταση στην κορυφή της βραχώδους περιοχής. Χρονολογείται στην περίοδο της Γενουοκρατίας στην Χίο και συγκεκριμένα στον 15ο αιώνα, σύμφωνα με τις μελέτες της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας Χίου. Τα χαρακτηριστικά του, όμως, είναι πρωιμότερα. Πρόκειται για χαρακτηριστικά βυζαντινού οικισμού, με αρχιτεκτονικές πρακτικές της βυζαντινής περιόδου. Τα αρχαιολογικά ευρήματα, η πολεοδομική οργάνωση, τα νομίσματα που βρέθηκαν και η κεραμική δείχνουν ότι ο οικισμός υπήρχε πριν την παράδοση της Χίου στους Οθωμανούς το 1566. Το μεσαιωνικό χωριό ιδρύθηκε ανάμεσα σε βράχια, μικρά χωράφια με ελιές, αμυγδαλιές, συκιές, φιστικιές και αμπέλια.
Το απόκρημνο της τοποθεσίας δικαιολογεί απόλυτα την ετυμολογία του ονόματος Ανάβατος. Σημαίνει ότι πρόκειται για μία δυσπρόσιτη και μη εύκολα προσβάσιμη περιοχή. Το τοπίο που το περιβάλλει είναι εντυπωσιακό. Ο συνδυασμός του απόκοσμου βραχώδους τοπίου με την αμετάβλητη μεσαιωνική μορφή του οικισμού, καθιστούν τον Ανάβατο έναν πολύ ελκυστικό προορισμό για τουρίστες και επισκέπτες. Ο φρουριακός χαρακτήρας είναι έκδηλος. Ο κύριος άξονας πρόσβασης ήταν το μονοπάτι που ανέβαινε τον λόφο και έφθανε έως την πύλη.
Το Κάστρο διασώζει όλα τα χαρακτηριστικά ενός οχυρωμένου συνόλου: τείχος, πυκνή δόμηση οικιών και μια πύλη εισόδου στη βόρεια πλευρά. Ειδικότερα, ο περιορισμένος χώρος και η απότομη τοπογραφία του επέβαλε πυκνή δόμηση με τα κτίσματα σε επαφή το ένα με το άλλο και συνδυασμένα με τον εξωτερικό χώρο, ώστε να αποτελούν συνολικά την οχυρωματική περίμετρο του κάστρου. Η Ακρόπολη αποτελείται από δύο ενότητες. Η πρώτη εκτείνεται προς Βορρά, με σαφή πολεοδομική διάταξη εκατέρωθεν ενός κεντρικού άξονα, και η δεύτερη προς Νότο, κτίσματα της οποίας διατηρούνται σε ερειπιώδη κατάσταση.
Στην περιοχή δεσπόζουν δύο μεγάλα, εξέχοντα κτήρια της εποχής της οθωμανικής κυριαρχίας. Ο ναός του  Ταξιάρχη ανήκει αρχιτεκτονικά στον τύπο της δίκλιτης βασιλικής. Το άλλο είναι το «τριώροφο» κτήριο, προσαρμοσμένο κατάλληλα στα επίπεδα του βράχου, με ελαιοτριβείο στο χαμηλότερο επίπεδο, «διδακτήριο» στο μεσαίο επίπεδο και ναό στον άνω όροφο. Ο ναός είναι αφιερωμένος στα Εισόδια της Θεοτόκου.
Όλος ο μεσαιωνικός οικισμός διασχίζεται από δύο σχεδόν παράλληλους οδικούς άξονες με κατεύθυνση νότο προς βορρά, από την πύλη της Ακρόπολης μέχρι το νεότερο τμήμα του τέλους του 19ου αιώνα. Τον οικισμό διασχίζουν δευτερεύουσες διακλαδώσεις, παράλληλες και εγκάρσιες, χωρίζοντάς τον σε συγκροτήματα. Ο οχυρωματικός περίβολος αναπτύσσεται επάνω στον βράχο, ο οποίος από μόνος του αποτελεί ένα φυσικό οχυρό. Ο πέτρινος περίβολος δεν σώζεται σε όλο το μήκος του οικισμού. Τα λιθόκτιστα οικήματα αποτελούν τον οχυρωματικό περίβολο, για λόγους ασφαλείας. Αξίζει ο επισκέπτης να παρατηρήσει από μακριά τον Ανάβατο, καθώς θα αντικρίσει μία ενιαίο μάζα από βράχους, πέτρα και χαμηλή θαμνώδη βλάστηση.
Τα συγκροτήματα των οικιών δομούνται με πρόσωπο προς τους οδικούς άξονες, κύριους ή δευτερεύοντες. Τα σπίτια κατά κανόνα είναι μονόχωρα (σπάνια έχουν δίπλα ένα μικρό δωμάτιο) και καλύπτονται με καμάρα και δώμα. Έχουν ξύλινο πάτωμα μεταξύ του κάτω χώρου, του οποίου το μεγαλύτερο μέρος καταλαμβάνουν τα βράχια (ίσως χώρος για τα ζώα) και του επάνω χώρου, ο οποίος αποτελεί το κυρίως σπίτι. Ενίοτε συναντάται και τύπος μικτού πατώματος, ένα τμήμα με θολωτή κατασκευή και ένα ξύλινο, ή πλήρης κάλυψη του ισογείου με θολωτό πάτωμα, με μοναδικό κενό αυτό της σκάλας.
Τα ανοίγματα των κατοικιών του Αναβάτου, πόρτες και παράθυρα, είναι απλά κατασκευασμένα και περιορισμένα. Υπάρχει μία κεντρική είσοδος, στο ισόγειο ή στον όροφο, και ο αριθμός των παραθύρων κυμαίνεται από ένα έως τρία. Εσωτερικά σε αρκετά κτίσματα διατηρούνται τζάκια ή τα ίχνη τους και κόγχες που είχαν την λειτουργία ερμαρίων. Η τοιχοποιία συνίσταται από εμφανή λιθοδομή. Οι λίθοι που χρησιμοποιούνται είναι τοπικός ασβεστόλιθος.
Ο οικισμός ερημώθηκε το 1822 από τις σφαγές των Οθωμανών, αλλά εγκαταλείφθηκε οριστικά μετά τον καταστρεπτικό σεισμό του 1881. Οι λιγοστοί κάτοικοι που σώθηκαν από την τραγωδία του σεισμού δημιουργούν ένα νέο οικισμό, που καλείται σήμερα Νέο Χωριό.

9γ / 72.2 Ανάβατος (Ανάβατος2)
Ο χώρος του Αναβάτου πέρα από τη ιστορικότητά του, αποκτά και ιδιαίτερη αξία από την ιδιόμορφη τεχνική των κτισμάτων. Εσωτερικά, στην αρχή της μοναδικής εισόδου του Κάστρου, στα ανατολικά, κυριαρχεί το κτιριακό συγκρότημα του «Τριωρόφου». Αποτελείται από το «Λουτρουβιό», δηλαδή το ελαιοτριβείο, το λεγόμενο «Διδακτήριο» με τη δεξαμενή και το ναό της Παναγιάς.
Το ισόγειο είναι το ελαιοτριβείο, με τις τεράστιες πέτρες, στις οποίες συνθλίβονται οι ελιές για να βγει το λάδι. Πάνω σ’ αυτό το διδακτήριο (δύο δωμάτια, που αποτελούσαν το σχολείο) και δίπλα του η δεξαμενή, στην οποία μεγάλα πήλινα κανάλια συγκέντρωναν τα νερά της βροχής, για να χρησιμοποιηθεί από τους κατοίκους σε περίπτωση αποκλεισμού του χωριού από τον εχθρό.
Η στέγη της δεξαμενής είναι το δάπεδο της εκκλησίας της Παναγίας των Εισοδίων, με δίρριχτη στέγη. Ο ναός εορτάζει στις 21 Νοεμβρίου. Στο ιερό Βήμα υπάρχει τοιχογραφία που απεικονίζει τον Παντοκράτορα. Χρονολογείται τον 19ο αιώνα. Στο νοτιοανατολικό δάπεδο διατηρούνται ίχνη από την τουρκική ανθρωποσφαγή του 1822.
Σε μικρή απόσταση προς τα βορειοδυτικά, λίγο πιο πάνω από την Εκκλησία, σώζεται η λεγόμενη Φυλακή, το Δικαστήριο και το Κρυφό Σχολείο και
στην υψηλότερη κορφή του Κάστρου, υπερήφανα διαφεντεύει η Καστροεκκλησία της Ακρόπολης, ο Ταξιάρχης. Το αρχικό κτίσμα πυρπολήθηκε το 1822 από τους Τούρκους. Στη θέση αυτή κτίστηκε άλλη μετά τις σφαγές. Στο μεγάλο σεισμό του 1881 καταστράφηκε και πάλι.
Σε κοντινή απόσταση από τον Ταξιάρχη, βορειοδυτικά, βρίσκεται ερειπωμένο το σπίτι του Ψαρού, στο οποίο οχυρώθηκαν οι Αναβατούσοι κι ανέτρεψαν την τουρκική επίθεση που έγινε από το ύψωμα Αμόνι. Η εκκλησία του σημερινού Ταξιάρχη, που εορτάζει στις 8 Νοεμβρίου, στο σύγχρονο οικισμό, ανεγέρθηκε μετά τους σεισμούς του 1881.

Εικόνα 360

Ηχητικά